3 sonuçtan 1 ile 3 arası
dqw
  1. #1
    Onursal Üye Palmyra - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
    Üyelik tarihi
    Nov 2008
    Yaş
    24
    Mesajlar
    113

    Standart SÖZCÜK YAPISI

    SÖZCÜKTE YAPI

    Türkçe, sondan eklemeli bir dil olduğu için, sözcük türetmenin yolu yapım eklerini sözcüklerin sonuna getirmektir.Bir başka yol da sözcüklerin birleştirilmesidir.

    Türkçe'de sözcükler yapılarına göre üçe ayrılır.

    1. Basit sözcükler
    2. Türemiş sözcükler
    3. Birleşik sözcükler

    Sözcük yapısını iyi anlayabilmek için önce kök ve ek kavramlarını incelemek gerekir.

    KÖK

    Bir sözcüğün anlamı ve yapısı bozulmadan parçalanamayan en küçük parçasına "KÖK" denir.Sözcük kökünde yapım eki bulunmaz.Eğer kök sözcüğe yapım eki getirirsek o sözcük artık "gövde" olur.

    Balıklar akvaryumda yüzüyor.

    Cümlede balıklar sözcüğü kök halindedir.(Çekim eki olan "-lar" eki almasına rağmen)

    *Bir sözcüğün kökünü bulurken eklenmiş tüm ekleri atarız.Geride kalan ve bölünemeyen, anlam ilişkisini yitirmemiş, en küçük parça KÖKtür.

    ÖRNEK:

    "balık" sözcüğü köktür.Sözcüğün içinde bulunan ve anlamlı olan "bal" sözcüğü "balık" sözcüğünün kökü değildir.
    Aynı şekilde "ağaç" sözcüğünün içinde bulunan "ağ" ve "ağa" sözcükleri de "ağaç" sözcüğünün kökü olamaz.Çünkü aralarında anlam ilişkisi yoktur.

    UYARI:Sözcüğün kendisi ile kökü arasında anlam ilişkisi olduğu unutulmamalıdır.

    "sevgisizlikten" sözcüğünün kök ve eklerini inceleyelim.

    sevgisizlik-ten
    sevgisiz-lik
    sevgi-siz
    sev-gi
    sev ---> kök (eylem kökü)

    Sözcük kökleri ikiye ayrılır.
    - İsim(ad) Kökleri
    - Eylem(fiil) Kökleri

    İsim Kökleri:Bir nesneyi ya da kavramı karşılayan "-mek, -mak" mastar ekini almayan köklerdir.( masa, insan, ev, çiçek, ağaç, radyo, okul, çocuk, kitap vb)

    UYARI:Yansıma(doğa taklidi) sözcüklerin kökleri de "ad kök" kabul edilir.

    pat - la - mak hor - la - mak
    ad kök ad kök

    Eylem Kökleri: İş, eylem, hareket, oluş bildiren köklerdir.Eylem kökleri "-mek, -mak" mastar eki alır.(oku(mak), gel(mek), koş(mak) vb.)

    *Türkçe'de bazı sözcükler, hem ad hem eylem kökü olarak kullanılır.Bunlara "ortak kök" denir.Bu sözcüklerin ad mı, eylem mi oldukları kullanıldıkları cümlede belli olur.

    Bu odada kullanılan su bazlı boyaymış.
    isim kök

    Bahçe parmaklıklarını boyadı.
    eylem kök

    Sesteş kök:Yazılışları aynı anlamları ise tamamen farklı sözcük kökleridir.

    Bu yıl yaz geç geldi. Bana sık sık yaz e mi?
    isim kök eylem kök

    O davranışları ile bana güven vermedi. Ne olur bana güven!
    isim kök eylem kök

    İlk cümlelerde kullanılan "yaz" sözcüğü anlam ilişkisi taşımadığından "sesteş kök", alt sıradaki cümlelerde "güven" sözcüğü aynı anlamı taşıdığından "ortak kök" durumundadır.

    GÖVDE

    Yapım eki alarak yeni bir anlam kazanmış sözcükler, "kök" durumdan çıkarak "gövde" olmuştur. Yani "yapım eki" almış sözcüklere "gövde" denir.

    göz...> (isim kökü) göz...> (isim kök)
    göz-lük (isim gövdesi) göz-le(mek) (fiil gövdesi)
    göz-lük-çü (isim gövdesi) göz-et-le(mek) (fiil gövdesi)

    Yukardaki örneklerde isim kökten isim ve eylem gövdesi türetilmiştir. Aynı şekilde fiil kökünden isim gövdesi ve fiil gövdesi de türetilebilir.

    yaz(mak)...> eylem(fiil) kökü yaz(mak)...> eylem kökü
    yaz-ı-cı (isim gövde) yaz-ıl(mak) (eylem gövde)
    yaz-ım (isim gövde yaz-ış(mak) (eylem gövde)
    yazgı (isim gövde)

    EK

    -Sözcüklere eklenerek onların anlamlarını değiştirip yeni sözcükler türeten
    -ya da cümle içinde görevlerini belirleyen ses parçacıklarına EK
    denir.

    EKLER
    A- YAPIM EKLERİ B- ÇEKİM EKLERİ
    1.Addan ad türeten ekler 1.Ad çekim ekleri
    2.Eylemden ad türeten ekler -Çoğul eki
    3.Eylemden eylem türeten ekler -Ad durum ekleri
    4.Addan eylem türeten ekler -İlgi(tamlayan) eki(ilgi zamiri)
    -İyelik(tamlanan) ekleri
    -İlgi zamiri(aitlik eki)
    2.Eylem çekim ekleri
    -Kip ekleri
    -Kişi ekleri

    YAPIM EKLERİ

    1.Addan ad türeten ekler 3.Eylemden eylem türeten ekler
    -ak: solak, dizek, benek.. -a: ata, tıka, basa..
    -ce: Türkçe, irice,ufakça.. -ala: kovala, yakala, itele..
    -cek: yavrucak, oyuncak.. -ar: çıkar, kopar,yırtar..
    -ci: simitçi, gerici, kiracı.. -dır: yedir, gül-dür, durdur..
    -cik: minicik, bademcik.. -ı: kazı, yapı, sürü..
    -cil: evcil, insancıl.. -(ı)n: aran, taran, tanın..
    -daş: yurttaş, çağdaş.. -(ı)msa:anımsa, gülümse..
    -de: gözde(sanatçı), sözde(sebep).. -(ı): tanıt, korkut, uzat..
    -den: içten, uzaktan(akraba).. -(i)l: sevil, duyul, anıl..
    -(i)r: yedir, ,içir, uçur..
    -(i)ş: geliş, bakış, gülüş..
    -(i)ştir:atıştır,geçiştir, çalıştır

    2.Addan eylem türeten ekler 4.Eylemden ad türeten ekler
    -a : yaşa, uza, boşa.. -ak: korkak, yatak, batak..
    -(a)l: azal, çoğal, incel -amak: kaçamak, basamak,tutamak..
    -ar: yaşar, morar, ağar.. -ce,ca: eğlence, sakınca..
    -da: şırılda, patırda.. -ç : inanç, sevinç, övünç..
    -et: yönet, gözet, beklet.. -dik: bildik, tanıdık,beklenmedik..
    -(ı)msa:azımsa, benimse, küçümse.. -ecek: yiyecek, gelecek, yakacak..
    -(i)k: biricik, acık.. -en: gelen, geçen, gülen..
    -r : delir, hapşır, çıldır.. -eç: güleç, üşengeç..
    -le,la: başla, sula, haşla.. -esi: yıkılası, öpülesi, sevilesi..
    -leş,laş:iyileş, fenalaş.. -gan: kırılgan, alıngan, unutkan..
    -len,lan:evlen, huylan, filizlen.. -ge: bilge, dalga, süpürge..
    -se, sa:susa, garipse.. -gı, gi: çizgi, sevgi, atkı..
    -gıç: dalgıç, bilgiç..
    -gın: dalgın, yorgun, üzgün, saygın...
    -ı, i, u, ü: sıkı, dizi, ölü, koku..
    -ıcı: sıkıcı, yanıcı, sürücü,dinleyici..
    -(ı)k: yanık, batık, asık..
    -im: bilim, sayım, ölüm, doğum..
    -inç: basınç, korkunç, ilginç..
    -in: ekin, gelin...
    -(i)nti: kesinti, söylenti, gezinti...
    -r : yazar, okur, çalar(saat)...
    -iş, ış: anlayış, görüş, biliş, geliş...
    -me, ma: okuma, yazma, derme çatma..
    -mek, mak: yemek, içmek, dinlemek...
    -mez, maz: görünmez, çıkmaz,açmaz..
    -miş, mış: geçmiş, pişmiş..

    Yapım Ekleriyle İlgili Açıklamalar

    -Bir sözcük birden çok yapım ya da çekim eki alabilir.

    odun - cu - luk gör - ün - mez - lik
    ad kök Y.E Y.E fiil kök Y.E Y.E Y.E

    sınıf - lar - ımız - dan kaç - mış - lar
    isim Ç.E Ç.E Ç.E eylem Ç.E Ç.E

    Y.E= yapım eki Ç.E= çekim eki

    -Dilimizde yapım ekleri, çekim eklerinden önce gelir.

    göz - le - m - ler - den
    kök Y.E Y.E Ç.E Ç.E

    *Az da olsa çekim eklerinin, yapım eklerinden ömce kullanıldığı örnekler de vardır.

    Anne - m - siz yapamam.
    kök Ç.E Y.E

    - Dilimizde bazı ekler kullanıldığı tre göre farklı özellik gösterir. Bu benzer ekler karıştırılmamalıdır.

    Geç - miş günler güzeldi. Az önce buradan geç - miş.
    fiil kök Y.E fiil kök Ç.E

    Gel - ecek de bir gün gel - ecek.
    Y.E Ç.E

    -Kimi sözcükler türetilirken(yapım eki alırken) ünlü ya da ünsüz kaybına uğrayabilir.

    oyun - a - (mak) ....> oyna - (mak) Ünlü düşmesi

    kara - ar (mak) ....> karar - (mak) Ünlü düşmesi

    minik - cik ....> minicik Ünsüz düşmesi

    -Türkçe sondan eklemeli bir dildir.Tüm ekler sözcüğün sonuna eklenir.Ancak; sıfatlarda pekiştirme yapılırken, "ön ek" sözcüğün başına eklenir.

    beyaz ....> bem - beyaz mavi ....> mas - mavi çıplak ....> çır - çıplak

    -Herhangi bir yapım ekiyle türetilmiş bir sözcük, kullanıldığı yere göre farklı görevle karşımıza çıkabilir.

    ÇEKİM EKLERİ:

    Eklendiği sözcüklere:
    - kişi, zaman, çokluk, durum, aitlik gibi anlamlar katan,
    - sözcükler arasında anlam ilişkisi kuran,
    - yeni sözcük oluşturmayan eklere "çekim ekleri" denir.

    AD ÇEKİM EKLERİ:Sadece ad soylu sözcüklere gelen eklerdir. Bunlar;

    1.Çoğul eki -ler, -lar:Sözcüklere çoğul anlam kazandırır.(evler, sokaklar, kitaplar, rüyalar vb.) Ancak çoğul eki sözcüğe çoğul anlamı dışında başka anlamlar da kazandırır.

    - Sınıflar temizlendi. ( normal çoğul anlam)
    - Ayşe ateşler içinde yanıyor. (abartma anlamı)
    - Başbakan biraz önce geldiler. (saygı anlamı)
    - Küçük hanım makarna sevmezlermiş. (alay etme anlamı)
    - Bu millet nice M. Kemaller yetiştirir. (ve benzerleri anlamı)
    - Boralar bu akşam erken yatmış. (aile anlamı)

    UYARI: -ler eki "gil" yapım eki görevi ile kullanıldığında kesme işareti ile ayrılmaz. (Akşam Mehmetlere gittik.)

    2.Hal(durum) ekleri:Cümlede adların durumunu belirleyen,adları eylemlere bağlayan eklerdir.Bu ekler ad soylu sözcüklere, eylemsilere;
    - belirtme,
    -yönelme-yaklaşma,
    - bulunma-kalma,
    - uzaklaşma-ayrılma anlamları katar.

    Adlar cümlede beş halde kullanılır.
    YALIN HAL: Adların hal eklerinden birini almamış halidir.
    Ancak yalın adlar çoğul ve iyelik eki alabilir. (Okulumuz ..> yalın hal okullar ...> yalın hal )

    İ HALİBelirtme,yükleme hali)Bu ek ses uyumuna göre -i, -ı, -u, -ü olarak eklenir. "-i" hal eki almış sözcükler belirtili nesne görevinde kullanılır. "Neyi, kimi" sorularına cevap verirler.
    UYARI:"-i" hal eki, 3. tekil iyelik eki ile karıştırılmamalıdır.
    Ev-i uzaktaydı. (Onun evi ...> iyelik eki)
    Ev-i ucuz sattılar.(Hal eki ...> belirtili nesne)

    E HALİyönelme hali)Adlara ses uyumuna göre "-e" "-a" olarak eklenir.
    Yönelme anlamı dışında başka anlam ilgileri de kurar.

    -Durağa zamanında yetiştim. (yer bildiriyor)
    -Ödevler yarına kalmasın. ( zaman bildiriyor)
    -Bunları sana aldım. (amaç bildiriyor)
    -Dün kız kıza sinemaya gittik. (ikileme oluşturuyor)

    DE HALİBulunma-kalma hali)Sözcüklere "-de, -da, -te, -ta" biçiminde eklenir.Yer bildirerek dolaylı tümleç görevinde bulunur.Bazı cümlelerde zaman bildirdiği de olur.

    seni evde bekledim. ( yer bildiriyor ...> dolaylı tümleç)
    Temmuzda sıcaklar kavuracakmış.(zaman bildiriyor)

    UYARI:"-de" hal eki çekim eki olmasına rağmen bazen yapım eki olarak görevinde de olabilir.Bazen de ikileme yapar.
    Sınıfın en gözde öğrencisi Murat'tır.(yapım eki)
    Arada sırada onunla buluşuruz.(ikileme)

    DEN HALİayrılma hali)Sözcüklere ses uyumuna göre "-den, -dan", sessiz benzeşmesine göre de "-ten, -tan" olarak eklenir.Ayrılma anlamı verir.Ancak neden, sonuç, karşılaştırma gibi anlamlar verdiği de olur.

    Evden çıktım, oraya geliyorum. (ayrılma anlamı)
    Sütten ağzım yandı. (neden-sonuç anlamı)
    Hale senden becerikli. (karşılaştırma anlamı)

    UYARI:"-den" hali bir çekim eki olmasına rağmen, yapım eki görevinde kullanıldığı da olur.
    Sıradan insan olma. (yapım eki)
    Yalandan küsmüş gibi yaptı.(yapım eki)

    *"-den" hal eki kimi zaman isim soylu sözcükleri(isim ve zamirleri) birbirine bağlar.

    Sabahtan beri seni bekliyorum.
    Senden başka kimseyi sevmedim.

    *"-den" ekinin bazen tamlayan(ilgi) eki "-in" ve "-ın" yerine kullanıldığı olur.

    Adamların biri oldukça yakışıklıydı. (tamlayan eki)
    Adamlardan biri oldukça yakışıklıydı.("-dan" eki "-ın" yerine kullanılmış)

    3. İlgi(tamlayan) Eki:(-ın, -in, -un, -ün)Eklendiği sözcüğü kendisinden sonraki sözcüğe bağlayan ektir.İsim soylu sözcüklerin bir özelliğini, ya da onlara ait olan şeyleri bildirir.Bu bakımdan iyelik eki ile karıştırılmamalıdır.

    İzmir'in kavakları, benim ailem, fabrikanın müdürü vb.

    UYARI:"-in, -ın" tamlayan eki, isimlerle birlikte zamirlere, eylemsilere de eklenerek, onlarla da tamlama yapabilir.

    O-nun elbiseleri (zamir ilgi eki almış)
    Çalışma-nın yararı (eylemsi ilgi eki almış)
    Erken kalkan-ın nasibi çok olur. (eylemsi ilgi eki almış)

    *Ancak "-ın, -in" ilgi eki, birinci tekil "ben" ve birinci çoğul "biz" zamirlerine eklendiğinde "-im" biçiminde kullanılır.
    Ben-im derslerim Biz-im sorunlarımız

    * "-ın, -in" eki bazı kullanımlarda, zamirleri edatlara hatta fillere bağlar.

    sen-in kadar, o-nun gibi (edata bağlamış)
    siz-in olsun onlar-ın olsun (fiile bağlamış)

    4.İyelik (aitlik,tamlanan) Ekleri:İsimlere eklenip onların kime, neye ait olduğunu bildiren eklerdir.İsim tamlamalarında tamlanan durumundaki sözcük iyelik ekini alır.İyelik ekleri üç tekil, üç çoğul kişiye göre çekimlenir.

    kardeş-im (benim ...> 1. tekil kişi) kardeş-imiz (bizim ...> 1. çoğul kişi)
    kardeş-in (senin ....> 2. tekil kişi) kardeş-iniz (sizin ....> 2. çoğul kişi)
    kardeş-i (onun ....> 3. tekil kişi) kardeş-leri (onların ..> 3. çoğul kişi)

    UYARI:3. tekil iyelik ekinin "-i" hali ile karıştırılmaması gerekir.

    Cüzdanı kaybolmuş. (Cüzdan birisine aittir.İyelik eki)
    özne
    Cüzdanı yerden aldı. (Neyi aldı? cüzdanı- belirtme anlamı, "-i" hal eki)
    belirtili nesne

    *Eylemlere eklenerek onların kim tarafından yapıldığını belirten eklerle(kişi ekleriyle),adların kime-neye ait olduğunu belirten ekler(iyelik ekleri) karıştırılmamalıdır.

    sildi-m (kişi eki) aile-m (iyelik eki)
    sildi-n (kişi eki) aile-n (iyelik eki)
    sildi-niz (kişi eki) aile-niz (iyelik eki)

    ÖRNEK:

    Neden saçlar-ın beyazlamış arkadaş? (saçlar birisine ait)
    iyelik eki
    Okul-un karşı--n-da buluşalım.
    ilgi eki iyelik eki

    Sen-i ben aramadı-m, baba-n aramış.
    hal eki kişi eki iyelik eki

    Can-ım arkadaş-ım beni ne kadar mutlu etti.
    iyelik eki iyelik eki

    Yukarıdaki cümlede "canım" sözcüğü sıfat görevindedir.Ancak iyelik eki almıştır.Sıfatlar normalde çekim eki almaz; ancak az da olsa böyle örneklerle karşılaşabiliriz.

    5. İlgi Zamiri "-ki":Aitlik eki olarak da bilinir.Belirtili isim tamlamalarında düşen tamlanan yerine tamlayana eklenir. Bu ek, sıfat yapım eki olan "-ki" ve "ki" bağlacı ile karıştırılmamalıdır.

    Onunki ....> onun arkadaşı (zamir)
    Benim kitabım bu , seninki hangisi? (zamir)
    Yarınki maç ne olur bilmem. (sıfat yapım eki)
    Sinan o kızı çok sevmiyor ki... (bağlaç)
    O kadar komik ki anlatamam. (bağlaç)

    6. Soru Eki (mı, mi):Cümleye soru anlamı katan, hem isim hem de fiil çekim eki olarak kullanılan bir ektir.Kendinden önceki sözcükten ayrı yazılır.Kendinden sonra gelen ekler soru eki "mı, mi" ye bitişik yazılır.

    Soru eki "mi, mı" cümleye soru anlamının dışında "şart, zaman, pekiştirme" gibi anlamalar katar.

    Bu yıl İstanbula gidecek misiniz? (soru anlamı)
    Zil çaldı sınıfa girin. (zaman anlamı)
    Hava temiz mi temiz. (pekiştirme anlamı)
    Bütün bunları ben mi söylemişim? (şaşırma anlamı)
    Gayret ettin mi başarılamayacak iş yoktur. (şart anlamı)

    EYLEM (fiil) ÇEKİM EKLERİ:

    Eylem kök ya da gövdelerine eklenen ve eylemlerin anlamlarını değiştirmeyen eklerdir.Eylem çekim ekleri, eylemlerin yapılış zamanını, hangi kişi tarafından yapıldığını bildiren eklerdir.

    Önümüzdeki hafta temizlik yap - acak - sınız.
    kip eki kişi eki

    Görme - di - n mi olanları?
    kip eki kişi eki

    Babamın dediklerini mutlaka yap - malı - y - ım.
    kip eki kişi eki

    NOT:Kişi ve kip ekleri konusunda daha dEtaylı bilgi edinmek için EYLEM (fiil) konusuna bakınız.


    SÖZCÜK YAPISI

    Türkçe'de sözcükler yapılarına göre 3 bölümde incelenir.

    1. Basit Sözcükler
    2. Türemiş Sözcükler
    3. Birleşik Sözcükler

    BASİT SÖZCÜKLER:Herhangi bir yapım eki almamış, başka sözcüklerle birleşmemiş sözcükler "basit sözcük" olarak adlandırılır.Bu sözcükler çekim eki almış olabilir.Ancak çekim ekleri bilindiği gibi sözcüğün yapısını etkilemez.Basit sözcüklere " kök sözcük " de denebilir.

    ÖRNEK:

    sınıf, sınıf-lar, sınıf-ımız, sınıf-ta, sınıf-a gibi.

    uyu, uyu-du, uyu-muş-lar, uyu-y-acak gibi.

    "sınıf" ve "uyu" sözcükleri bazı çekim eklerini almış olsa da Byapım eki almadıkları için BASİT yapılıdır.

    TÜREMİŞ SÖZCÜKLER:Yapım eki akmış sözcüklerdir. Türemiş sözcükler, ad ya da eylem köklerine yapım eklerinin getirilmesiyle oluşmuş yeni sözcüklerdir.

    ÖRNEK:Kitap-çı, kömür-lük, gör-, bak-ış, vatan-daş, dürüst-lük, gez-gin, uç-ak gibi.

    Türemiş sözcükleri; türemiş adlar(ad soylu sözcükler) ve türemiş eylemler olmak üzere iki kısıma ayırırız.

    1. Türemiş Adlar:Ad ya da eylem köklerinden ad yapım ekleriyle türetilirler.

    göz-lük, yurt-taş, simit-çi, roman-cı-lık, İngiliz-ce vb sözcükler addan türetilmişlerdir.

    say-ım, yan-gın, der-gi, sev-gi-li, yönet-ici gibi sözcükler de eylem(fiil) kökünden türetilmişlerdir.

    UYARI:Yansıma (doğa taklidi) kökler "ad kökü" kabul edilir.Yansıma kökünden türemiş olan sözcükler de ad kökünden türemiş kabul edilir.

    cızır-tı, şırıl-tı, pat-la-ma, fısıl-tı
    ad kökü ad kökü ad kökü ad kökü

    2. Türemiş Eylemler: Eylem ya da ad köklerinden "eylem yapım ekiyle" türetilmiş eylemlerdir.

    gez-dir-(mek), düş-ür-(mek), sat-ış, gül-dür-(mek) gibi sözcükler eylemden türemiş eylemlerdir.

    su-la-(mak), hoş-lan-(mak), mor-ar-(mak), doğru-l-(mak) gibi sözcükler addan türemiş eylemlerdir.

    *Ad ya da eylem köklerinden ad yapım eki ile türetilmiş sözcükler sıfat, zarf olabilir.

    - göz-cü, dur-gun, tabak-lık (türemiş ad)
    - yaz-lık (ev), sat-ılık (arsa), gör-ecek (günler) (türemiş sıfat)
    - mert-çe(söyledi), hız-lı (yürüyor), bak-ınca (gördü) (türemiş zarf)

    BİRLEŞİK SÖZCÜKLER:Birden çok sözcüğün anlamca ve biçimce birleşip kaynaşmasıyla oluşan kalıplaşmış sözcüklerdir.Birleşik sözcükleri oluşturan sözcüklerin bir ya da her ikisi biren kendi anlamından uzklaşabilir.Oluşan sözcük yeni bir kavramı anlatır.

    Türlerine Göre Birleşik Sözcükler:Bu sözcükler;
    - Birleşik Adlar
    - Birleşik Sıfatlar
    - Birleşik Zarflar
    - Birleşik Eylemler olmak üzere dörde ayrılır.

    Birleşik Adlar:Ad ve sıfat tamlamalarının kalıplaşması, eylemlerin başka sözcüklerle birleşmesi, ses düşmesi gibi nedenlerle oluşur.

    ÖRNEK:

    -camgöbeği, kadınbudu, yüzbaşı, hanımeli, aslanağzı... ( ad tamlamasından oluşan)
    -gecekondu, mirasyedi, bilgisayar, ateşkes, altıpatlar gibi...(ad ve çekimli eylemden oluşan)
    -gelgit, biçerdöver, kaptıkaçtı, dedikodu gibi...(iki çekimli eylemden oluşan)
    -dalgakıran, günebakan, karakaçan, başbakan gibi...((bir adla, eylemsiden oluşan)
    -cuma+ertesi(cumartesi), kahve+altı(kahvaltı) gibi...(ses düşmesi ile oluşan)

    UYARI:Birleşik sözcükler oluşurken,sözcüklerden birisi, ya da her ikisi birden gerçek anlamını yitirebilir.

    -hanım+eli, deve+tabanı, kaynana+dili ....> sözcüklerin ikisi de gerçek anlamını yitirmiş.
    -sigara+böreği, pamuk+helva, rüzgar+gülü ...> sözcüklerin biri gerçek anlamını yitirmiş.

    Birleşik Sıfat:
    a. Anlamca Kaynaşmış Birleşik Sıfat:Birden çok sözcüğün türlü nedenlerle kaynaşıp kalıplaşmsıyla oluşan sıfatlardır.(vurduymaz, açıkgöz, birkaç, hiçbir ...)
    b. Kurallı Birleşik Sıfat:Bir sıfat tamlamasına "-li, -lı, -lu, -lü" yapım ekinin getirilmesiyle oluşan sıfatlardır. (mavi gözlü kız, sarı saçlı çocuk, geniş odalı ev...)
    * Bir sıfat tamlamasında, sıfatla adın yeri değiştirilip, ada iyelik eki "-ı, -i, -u, -ü" getirilmesiyle de kurallı birleşik sıfat oluşturulabilir.

    Büyük salonlu ev ....> salon-u büyük ev
    Uzun saçlı kız ....> saç-ı uzun kız

    3. Birleşik Zarflar(belirteç):Herhangi bir nedenle oluşmuş birleşik sözcükler, cümlede bir eylemi niteleyip, birleşik zarf şeklinde görülebilir.

    Ne kadar vurduymaz davrandın!
    birleşik zarf eylem

    Şu çocukla biraz ilgilenin.
    birleşik eylem
    zarf

    Arkadaşın bugün aradı.
    birleşik zarf eylem

    *İkilemeler zarf öbeği olabilir.

    Hızlı hızlı yürüyelim.
    zarf öbeği eylem

    UYARI:Birleşik yapılı kullanılan zamir, edat ve bağlaçların sayısı oldukça azdır.
    (hiçbirisi, birçoğunuz, birkaçı ....> birleşik zamir)
    (halbuki, oysa ki, ya da ....> birleşik bağlaç)

    4. Birleşik Eylemler:Birden çok sözcüğün eylem anlamı verecek şekilde birleşmesinden oluşurlar.

    a. Yardımcı Eylemle Kurulan Birleşik Eylemler:

    ad+yardımcı eylem şeklinde oluşurlar.

    Öğretmene yardım ettik.
    Bayrak, bağımsızlığı temsil eder.
    Sınavı kazandığını duyunca mutlu oldum.
    dükkanını başkasına devretti.

    UYARI:Yardımcı eylemle kurulan birleşik eylemlerin oluşumunda bir ses düşmesi ya da türemesi oluyorsa bunlar bitişik yazılır.

    -emir etmek ...> emretmek af etmek ...> affetmek, kayıp olmuş ...> kaybolmuş gibi..

    "etmek" ve "olmak" yardımcı eylemleri her zaman birleşik eylem oluşturmaz.

    - Köpeğimizin yavruları olmuş.
    - Üzümler bu yıl erken olmuş.
    - Gel etme böyle.

    b. Anlamca Kaynaşmış Birleşmiş Eylemler:Herhangi bir adla bir eylemin anlamca kaynaşmasından oluşurlar.Bu birleşik eylemlerde sözcüklerden en az biri gerçek anlamını yitirir..Buna en güzel örnek deyimlerimizdir.

    - Bu işlere kafa yorma. -Benimle dalga geçmemelisin

    c. Kurallı Özel Birleşik Eylemler:Bunlar oluşum ve anlamlarına göre;

    -Yeterlik Eylemi
    -Tezlik Eylemi
    -Süreklilik Eylemi
    -Yaklaşma Eylemi
    olarak dörde ayrılır.

    Yeterlik Eylemi : Bir eylemle "-e, -a bilmek" yardıcı eyleminin birleşmesiyle oluşur.Bitişik yazılır.

    - Ben bu soruyu bilirim. (basit olumlu eylem)
    - Ben bu soruyu bilmem. (basit olumsuz eylem)
    -Ben bu soruyu bilemem.(birleşik olumlu yeterlik)
    -Ben bu soruyu bilemem.(birleşik olumsuz)

    -Yağmur yağabilir. (birleşik olumlu olasılık)

    Tezlik Eylemi:Bir eylemle "-ı, -i vermek" yardımcı eyleminin birleşmesiyle oluşur.Bitişik yazılır.Bu eylemlerde "tezlik, çabukluk" anlamının yanısıra "rica etme" anlamı da olur.

    -Kardeşine su veriver. (birleşik olumlu)
    -Kardeşine su vermeyiver. (birleşik olumsuz)
    -Denize atlayıverdi.(birleşik olumlu)

    Olumsuz anlamlı tezlik eylemlerinde bazen, bir alışkanlığın sona ermesi anlamı vardır.

    -Her sabah süt içerken, bugün içmeyiverdi.

    Sürerlik Eylemi:Bir eylemle "-a, -e gelmek, kalmak, durmak" yardımcı eylemlerinin birleşmesiyle oluşur.Bunların olumsuzu kullanılmaz."Bir işin sürüp gitmesi" anlamının yanı sıra bazen de "şaşırma, beklenmezlik" anlamı vardır.

    -Arkasından bakakaldım. (sürerlik anlamı)
    -Sabaha karşı çıkageldi. (beklenmezlik anlamı)

    Yaklaşma Eylemi:Bir eylemle "-a, -e yazmak" yardımc eyleminin birleşmesiyle oluşur.Olumsuzu kullanılmaz.

    -Merdivenden düşeyazdı. (neredeyse düşecekti anlamı)
    -Kuş soğuk havada donayazdı.(az kalsın donacaktı anlamı)


    http://img116.imageshack.us/img116/6060/yagmur05au5.gif

  2. #2
    En İyi Heyhat - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
    Üyelik tarihi
    Feb 2009
    Mesajlar
    4.349

    Standart Cevap: SÖZCÜK YAPISI

    Emeğine sağlık Palmyra kök ve gövdeye çalışabildim maşallah çok güzel anlatmışsın uyarıların güzel.. inşallah yapım eki çekim eklerinide önümüzdeki günlerde öğrenirim

  3. #3
    Üye
    Üyelik tarihi
    Apr 2014
    Mesajlar
    1

    Standart Cevap: SÖZCÜK YAPISI

    balık türemiş değil .

 

 

Benzer Konular

  1. TÜrk Halk MÜzİĞİ'nİn Yapisi
    By Fuzuli in forum Müzik
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj: 30-01-2010, 19:17
  2. Sözcükte Anlam - Sözcük Nedir?
    By Fuzuli in forum Edebiyat
    Cevaplar: 2
    Son Mesaj: 26-01-2010, 00:19
  3. Cevaplar: 0
    Son Mesaj: 24-01-2010, 20:22
  4. Lazerİn Yapisi Ve İŞlevlerİ
    By Fuzuli in forum Dost-Dershane
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj: 24-01-2010, 17:46

Yetkileriniz

  • Konu Acma Yetkiniz Yok
  • Cevap Yazma Yetkiniz Yok
  • Eklenti Yükleme Yetkiniz Yok
  • Mesajınızı Değiştirme Yetkiniz Yok
  •